Gelibolu: Tarihin Göğsünde Açan Bir Gül
Ben bu topraklarda doğduğumda, rüzgâr bana sadece denizin tuzunu getirmezdi; taş sokaklara sinmiş eski duaları, yüzlerce yıldır yanan mumların isiyle karışık maneviyatı da getirirdi. Gelibolu, tarihin tam kalbine kurulmuş bir şehir olmasının ötesinde, gönül ehli insanların mekân tuttuğu bir mübarek beldedir. Bu şehirde büyüyen bir evlat olarak, her adımda tarihin izlerini, her köşe başında bir velinin hikmetli nefesini duyar gibi olurum.
Asya ile Avrupa’nın buluşma noktalarından biri olan bu şehir, yüzlerce yıl boyunca sadece askeri ya da siyasi değil, aynı zamanda tasavvufî bir merkez olmuştur. Halvetilikten Mevlevîliğe, Bektâşîlikten Kâdirîliğe kadar nice tarikat bu kadim yarımadada izini bırakmış, nice eren gelip gönül fenerlerini yakmıştır.
Tekkeler Şehri Gelibolu
Osmanlıların Rûmeli’ye geçiş kapısı olan Gelibolu, 1354 yılında Süleyman Paşa’nın fetih hareketiyle birlikte manevî bir merkez olmaya başlamıştır. İlk dervişler, alperenler ve gönül erleri bu topraklara adım attı ve burada tekkeler, zaviyeler kurdular. Bu yapıların çoğu hem dini hem de sosyal işlevler görüyordu. Garipleri doyuran, ilmi öğreten, musiki ve edebiyatla ruhları besleyen yerlerdi bu tekkeler.
Bahşızâde Sultan Tekkesi, Karaca Paşa Tekkesi, Hallâc Ahmed Tekkesi, Âhi Mûsa Zaviyesi gibi yapılar, hem ibadet hem de sosyal yardımlaşma merkezleriydi. 1475 yılında kayıtlara göre 20 mescid, 6 zaviye ve 2 medrese vardı Gelibolu’da. Evliyâ Çelebi bile 1659 yılında şehirde 164 ibadet yapısı bulunduğunu yazmıştır. Bu sayı, Gelibolu’nun Osmanlı dönemindeki manevî zenginliğini gözler önüne serer.
Bu tekkeler sadece ibadet edilen yerler değil, aynı zamanda vakıf geleneğiyle desteklenen sosyal merkezlerdi. Her biri bir mahalleye ruh verir, çevresine ilim, ahlâk ve yardımlaşma kültürü yayardı. Cuma akşamları semâlar duyulur, Ramazan gecelerinde zikir halkaları kurulurdu. Bayramlarda çocuklara şeker dağıtılır, yaşlılara bakılır, her gelen misafir Tanrı misafiri bilinirdi.
Gönül Ehli Dervişlerin İzinde
Gelibolu’da tekkeleri kuran, yaşatan ve o yapılara ruh katan nice gönül eri vardı. Bunların başında Ahmed Bîcân ve Yazıcızâde Mehmed gelir. “Muhammediye” gibi eserleriyle yalnızca Gelibolu’ya değil, bütün Osmanlı coğrafyasına ışık olmuşlardır. Onların kurduğu yazma kültürü, Gelibolu’yu adeta Anadolu'nun ilim yayan bir kalemi haline getirmiştir.
Bayraklı Baba, Emir Ali Baba, Kum Baba gibi dervişler ise halk arasında sevilen, kerameti anlatılan, türbeleri hâlâ ziyaret edilen gönül erleridir. Her biri kendi döneminde Gelibolu halkının manevî rehberi olmuş, hem kalbi hem sosyal hayatı yönlendirmiştir. Özellikle Kilitbahir’de yatan Câhidî Ahmed Efendi, adeta bu şehrin manevi sultanıdır. Kurduğu tekke, yazdığı ilahiler, halk arasında anlatılan kerametleriyle Gelibolu’nun ruhunu şekillendiren nadide bir şahsiyettir.
Tarikatların Ruhu: Halvetî, Mevlevî, Bektâşî ve Diğerleri
Gelibolu’da faaliyet gösteren tarikatlar arasında Halvetiyye en yaygın olanıdır. Ahmediyye, Cihangiriyye, Cerrâhiyye, Uşşâkîyye, Câhidiyye gibi kollar Gelibolu’da derin izler bırakmıştır. Bu tarikatlar sadece Gelibolu merkezde değil, Evreşe, Bolayır gibi beldelerde de tekkeler kurmuşlardır.
Bektâşî tekkeleri de şehirde önemli yer tutar. Fülfül Baba, Ece Baba, İlyas Baba, El Tutan Baba gibi isimler, Gelibolu’nun sokaklarında hâlâ fısıltıyla yaşar. Bu tekkelerde sadece zikir değil; edebiyat, musiki, meddahlık gibi sanatlar da icra edilirdi. Kadınlar için ayrı bölümler yapılır, gençlere özel sohbet halkaları kurulur, aşevlerinde yüzlerce kişiye sıcak yemek dağıtılırdı.
Mevlevîhâne ise hem bir eğitim kurumu hem bir musiki ocağıydı. Gelibolu Mevlevîhânesi’nde ney sesleriyle sema dönen dervişlerin gölgesi bugün hâlâ yokuşlarda hissedilir.
Câhidî Ahmed Efendi: Kilitbahir’in Manevî Sultanı
Câhidî Ahmed Efendi, Halvetî tarikatının Uşşâkî koluna mensup, ama aynı zamanda kendi adına nispet edilen “Câhidiyye” kolunun da pîridir. Edirne’de doğmuş, ama Gelibolu’ya yerleşmiş, Kilitbahir’de bir tekke kurarak halkı irşad etmiştir.
Yazdığı Dîvân ve Nasîhatnâme adlı eserleri, dönemin tasavvuf anlayışını yansıtmakla kalmaz, aynı zamanda sade bir halk diliyle gönüllere dokunur. Bir beyitinde şöyle der:
“Bir değirmendir bu dünya, öğütür bir gün seni.”
Onunla ilgili anlatılan menkıbeler arasında en dikkat çekici olanı, IV. Mehmed’in rüyasında kendisini görmesi ve Kilitbahir’e gelip duasını almasıdır. Halk arasında ise Câhidî Sultan’ın Çanakkale Boğazı’nı yürüyerek geçtiği, Çanakkale Savaşı sırasında manevi destek verdiği inancı hâlâ yaşar.
Câhidî Ahmed Efendi’nin mezarı ve türbesi hâlen Kilitbahir’dedir. Ziyaretçiler sadece dua okumakla kalmaz, onunla manevî bir bağ kurar. Onun adı, Gelibolu’nun sessizce fısıldadığı dua gibi yankılanır.
Gelibolu’nun Manevî Coğrafyası
Bugün baktığımızda Gelibolu’da o ihtişamlı tekkelerden çoğu kalmamış olabilir. Ancak türbeler, eski mezarlıklar, mahallenin adında saklanan bir şeyh ismi, hâlâ manevî coğrafyamızın bir parçası olarak durmaktadır. Karamanlar’daki Bahşızâde Sultan mezarı, Çukurbostan’daki Âhi Mûsa Zaviyesi, Yazıcızâde Tekkesi'nin kalıntıları gibi yerler geçmişle bugün arasında bağ kurar.
Her Gelibolulu bilir ki, bizim toprağımız sadece coğrafya değildir. Burası gönül coğrafyasıdır. Taşında dua, toprağında secde izi, denizinde derviş nefesi vardır. Bu yüzden buradan gelip geçen her gemi sadece yolcu değil; tarihin tanığıdır.
Bugünden Yarına: Unutulmaması Gereken Bir Miras
Bugün Gelibolu’da o tekkelerin birçoğu yıkık, bazısı izsiz... Ama adını duymamız yetiyor: Bahşızâde Sultan Tekkesi, Yazıcızâde Tekkesi, Câhidiyye... Hepsi hâlâ yaşıyor biz Geliboluluların kalbinde. Bu yüzden çocuklarımıza anlatmalıyız bu hikâyeleri. Tekkeler sadece taş yapılar değil, birer kültürel miras ve gönül ocağıydı.
Belki bir gün, o yıkılmış duvarlar tekrar ayağa kalkmaz ama biz o ruhu yaşattıkça, Gelibolu’nun o manevî çınarları da yaşamaya devam edecektir.
Kaynakça:
Selami Şimşek, Avrupa ile Asya Arasında Önemli Bir Geçiş Noktası: Gelibolu’da Tarikatlar ve Tekkeler, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Sayı 251.