Geçmişi düşündüğümüzde çoğunlukla yaşadığımız olayları hatırladığımızı sanırız. Oysa zihnimiz yalnızca anılarla çalışmaz. Yaşananların başka türlü gelişebileceği ihtimalleri de sürekli yeniden değerlendirir. Bazen tek bir kararın ardından onlarca farklı senaryo üretir, hiç gerçekleşmemiş hayatların sonuçlarını bile merak ederiz.
“Ya o gün gitseydim?”, “Biraz daha sabretseydim ne olurdu?”, “O kararı vermeseydim bugün hayatım nasıl olurdu?” gibi sorular, geçmişle aramızda bitmeyen bir konuşma başlatır.
Psikolojide karşı-olgusal düşünme (counterfactual thinking) olarak adlandırılan bu süreç, gerçekleşmiş olayların ardından zihnimizde alternatif senaryolar oluşturmamızdır. Başka bir deyişle, yaşadığımız gerçeğin yanında yaşanmamış başka hayatlar da kurarız.
Aslında zihnimizin bunu yapması oldukça doğal. Geçmişte verdiğimiz kararları değerlendirmek, hatalarımızı fark etmek ve gelecekte benzer durumlarda farklı davranabilmek için olayların başka türlü gelişebileceğini düşünürüz. Ancak bazen bu düşünme biçimi, bize bir şey öğretmekten çıkar ve sürekli aynı ihtimallerin etrafında dönmeye başlar.
İşin ilginç tarafı, hiç yaşamadığımız hayatları çoğu zaman olduğundan daha güzel hayal etmemizdir. Başlamadığımız bir ilişki zihnimizde kusursuz bir hikâyeye dönüşebilir. Gitmediğimiz bir şehir, bütün sorunlarımızı geride bırakabileceğimiz bir yer gibi görünebilir. Kabul etmediğimiz bir iş teklifinin bizi çok daha mutlu edeceğine inanabiliriz. Oysa bütün bunların gerçek hayatta nasıl sonuçlanacağını bilmiyoruz.
Çünkü yaşanmamış ihtimallerin en büyük avantajı, gerçeklikle sınanmamış olmalarıdır. Onların içinde hayal kırıklıkları, yanlış kararlar, anlaşmazlıklar ve sıradan günler yoktur. Zihnimiz çoğu zaman alternatif hayatın yalnızca görmek istediğimiz taraflarını gösterir.
Belki de bu yüzden bazı pişmanlıklarımız, gerçekten yanlış bir karar vermiş olmamızdan değil, seçmediğimiz yolun nasıl bir hayat sunabileceğini hiçbir zaman öğrenemeyecek olmamızdan kaynaklanır.
Burada kendimize sormamız gereken bir soru var: Geçmişte verdiğimiz kararları mı sorguluyoruz, yoksa bugün sahip olduğumuz hayatta eksik hissettiğimiz şeyleri, yaşanmamış ihtimaller üzerinden mi tamamlamaya çalışıyoruz?
Geçen hafta Zeigarnik etkisinden söz ederken zihnimizin yarım kalan hikâyelere nasıl tutunduğunu ele almıştık. Bu kez ise hiç başlamamış hikâyelerin zihnimizde nasıl bir yer edindiğine bakıyoruz. Birinde tamamlanmamış olanın, diğerinde ise gerçekleşmemiş olanın peşinden gidiyoruz.
Elbette geçmişi düşünmek, ihtimalleri sorgulamak ya da zaman zaman keşke demek insan olmanın bir parçası. Ancak zihnimizde sürekli başka hayatlar kurarken içinde bulunduğumuz hayatı kaçırma ihtimalimiz de var. Çünkü her seçim beraberinde seçmediğimiz başka yolları bırakıyor. Ve hiçbir insan bütün ihtimalleri aynı anda yaşayamaz.
Belki de kabul etmemiz gereken şey, her kararın arkasında başka bir hayatın mümkün olduğu ama o hayatın mutlaka daha iyi olmayacağıdır.
Bir zamanlar gerçekleşmesini çok istediğimiz şeylerin bugün hayatımızın sıradan bir parçasına dönüşmesi de bunun bir örneği. Şu an sahip olduğumuz hayatın bazı bölümleri, geçmişte yalnızca birer ihtimaldi. Bugün ise belki de başka bir ihtimalin nasıl olacağını merak ederek elimizdekilerin değerini gözden kaçırıyoruz.
Belki de insanın geçmişle kurduğu en zor ilişki, yaşananları kabul etmekten çok yaşanmamış olanların ihtimalini geride bırakabilmektir. Çünkü bir zamanlar hayalini kurduğumuz bugün, başka bir zamanın yaşanmamış ihtimaliydi.
Peki, gerçekten kaçırdığımız bir hayatın mı yasını tutuyoruz, yoksa hiç yaşamadığımız bir hayatı zihnimizde olduğundan daha güzel hâle mi getiriyoruz?