Sabah alarmı çaldığında “beş dakika daha”… Yapılacaklar listesine baktığınızda “yarın başlarım”… Tanıdık geldi mi?
Erteleme, çoğumuzun hayatında zaman zaman baş gösteren sessiz ama etkili bir davranış biçimi. Yapılması gereken işler birikir, vicdan rahatsız olur, zaman daralır… Yine de harekete geçmek zor gelir. Peki gerçekten tembel miyiz? Yoksa bu davranışın ardında başka duygular mı gizli?
Çoğu zaman ertelemeyi “zamanı iyi yönetememek” olarak açıklarız. Ancak işin aslı, erteleme çoğunlukla bir kaçınma davranışıdır. Kişi yapması gereken bir işi değil, o işle birlikte yüzleşeceği duyguyu erteler. Bu duygular bazen başarısızlık korkusu, bazen mükemmeliyetçilik, bazen de özgüven eksikliği olabilir. Zihnimiz bizi korumaya çalıştığını zanneder; risk almaktansa güvenli bölgede kalmak ister. “Ya yeterince iyi yapamazsam?”, “Ya rezil olursam?” gibi düşünceler zihni meşgul ederken, eyleme geçmek giderek zorlaşır.
Ertelemek, kısa vadede kişiye rahatlama hissi verir. “Şimdi yapmayayım, sonra yaparım” düşüncesi geçici bir huzur sağlar. Ama bu huzur uzun sürmez. Zaman geçtikçe vicdan rahatsızlığı, suçluluk, hatta yetersizlik hissi devreye girer. Bu da bir döngü yaratır: Erteleme → Suçluluk → Kaygı → Daha fazla erteleme. Bu döngü kırılmadıkça, kişi kendini sürekli yetersiz hissedebilir ve özgüveni zedelenir.
Terapi sürecinde en sık karşılaştığımız cümlelerden biri şudur: “Ne yapmam gerektiğini biliyorum ama yapamıyorum.” Kişi ne yapması gerektiğini bilir, ancak bir türlü harekete geçemez. Bu noktada, davranışı değil, davranışı tetikleyen duyguyu anlamaya çalışırız. Bu bir tembellik değil; çoğu zaman duygusal düzenleme becerilerinin zorlanmasıdır. Yani kişi, içindeki o rahatsız edici duygularla baş etmekte zorlandığı için ertelemeyi bir savunma mekanizması olarak kullanır.
Peki ne yapabiliriz?
İlk adım, kendimizi yargılamadan anlamaya çalışmaktır. Davranışın kökenine indiğimizde, değişim için kapı aralanır. Küçük adımlarla başlamak, “yalnızca 10 dakika oturacağım” gibi basit bir eylem bile zinciri kırmak için yeterli olabilir. Mükemmel değil, yeterince iyi hedeflemek, zihinsel baskıyı azaltır. “Ya tam yapamazsam?” korkusunu, “elimden geleni yapacağım” anlayışıyla değiştirebiliriz. Kendimize “neden yapamıyorum?” yerine “neyi hissediyorum?” ya da “neye ihtiyacım var?” sorularını sormak, daha şefkatli ve çözüm odaklı bir yaklaşım sunar. Ve elbette ki gerektiğinde profesyonel destek almaktan çekinmemek, bu döngüyü kırmanın en güçlü yollarından biridir.
Bu noktada küçük bir egzersiz önerebilirim: Bu hafta içinde yapmayı ertelediğiniz bir işi düşünün. O işe başlamanızı engelleyen duygu neydi? Korku mu? Başarısızlık hissi mi? Sıkılma mı? Bu duyguyu bir kelimeyle tanımlamaya çalışın. Sonra kendinize şu soruyu sorun: “Bu duyguyla başa çıkabilmek için neye ihtiyacım var?”
Yarın başlamak kolaydır. Zor olan, bugünü seçmektir. Ama unutmayın; her erteleme sadece bir işi değil, kendinize olan güveni de erteleyebilir. Belki de bazı şeyleri “yarına” bırakmak yerine, tam da bu satırdan sonra şimdi başlamak en doğrusu olur.