Gelibolu, yalnızca Türkiye'nin batı ucunda yer alan bir yarımada değil, aynı zamanda tarih boyunca farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış bir kültür beşiğidir. Bu topraklar, binlerce yıl boyunca farklı milletlerin, dinlerin ve geleneklerin buluştuğu bir geçit noktası olmuştur. Ancak Gelibolu’yu asıl anlamlı kılan, onun sessiz tanıkları olan mezar taşları ve kitabelerdir. Bu taşlar, geçmişin sessiz tanıkları olarak sadece ölümün değil; aynı zamanda hayatın, inancın ve sanatın da izlerini günümüze taşır.
Tarihin Taşa Yazıldığı Yer: Gelibolu
Osmanlı Devleti döneminde Gelibolu, stratejik konumu nedeniyle hem askeri hem de dini yapılarla donatılmıştır. Bu yapıların çevresine inşa edilen mezarlıklar, dönemin ileri gelenlerinin ve sıradan halkının mezar taşlarıyla doludur. İsmail Sabah’ın 2019 tarihli akademik çalışması, bu bağlamda önemli bir kaynak niteliğindedir. Sabah, Eceabat ilçesi ve bağlı köylerinde Osmanlı dönemine ait 829 mezar taşı ve 67 kitabe tespit ederek, bu kültürel mirasın sistematik bir envanterini sunmuştur.
Bu mezar taşları yalnızca bireylerin yaşamına dair ipuçları vermez; aynı zamanda Osmanlı taş işçiliği, süsleme sanatları, epigrafi ve dini hayat hakkında da bilgi sunar. Mezarlıklar, dönemin sosyal hiyerarşisini ve sınıfsal ayrımını yansıtan önemli birer göstergedir.
Mezar Taşlarının Dili
Mezar taşlarının dili, dönemin estetik anlayışıyla doğrudan ilişkilidir. Taşlarda kullanılan hat sanatı türleri; sülüs, nesih, talik, hem estetik hem de fonksiyonel yönleriyle dikkat çeker. Erkek mezarlarında başlıklar genellikle mesleği simgelerken, kadın mezar taşlarında çiçek motifleri ve kişisel zarafet öne çıkar. Çocuklara ait mezar taşlarında ise daha sade ve dokunaklı ifadeler yer alır.
Kilitbahir Köyü’ndeki Cahidî Sultan Camii Haziresi bu açıdan eşsizdir. Buradaki mezar taşları, dönemin önemli dini şahsiyetlerini ve onların toplumsal konumlarını belgeler niteliktedir. Ayrıca bu taşlarda kullanılan dua ve ayetler, o dönemin dini anlayışıyla da ilgili ipuçları verir.
Kitabeler: Kamusal Alanın Hafızası
Kitabeler, yalnızca binaların yapım tarihini değil; aynı zamanda dönemin kültürel ve siyasi atmosferini de taşır. Gelibolu'daki cami, türbe ve çeşme kitabeleri incelendiğinde, hayırseverlik anlayışının, dinî vurguların ve padişah fermanlarının kamusal alanda nasıl yüceltildiği açıkça görülür. Özellikle çeşme kitabeleri, hem mimari hem de dil açısından dikkat çekicidir.
Bigalı, Beşyol, Yalova köylerinde yer alan cami ve çeşmelerin kitabeleri, sadece estetik bir unsur değil; aynı zamanda halkın belleğinde yer etmiş toplumsal mesajlardır. Kitabelerde geçen 'Hayrat sahibi', 'Merhum', 'Allah rızası için' gibi ifadeler, dönemin inanç sistemine ışık tutar.
Kültürel Mirasın Korunması
Ne yazık ki bu değerli taşlar zamanla tahrip olmuş, bazıları ise tamamen kaybolmuştur. Doğal afetler, definecilik, ilgisizlik ve yerel bilinç eksikliği, bu kültürel varlıkların başlıca tehditleridir. Bu noktada devletin, yerel yönetimlerin ve halkın ortak sorumluluğu devreye girer.
İsmail Sabah gibi akademisyenlerin çalışmaları ve Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı’nın girişimleriyle bazı taşlar belgelenmiş ve koruma altına alınmıştır. Ancak hâlâ çok sayıda mezar taşı ve kitabe, bakımsızlık ve unutulmuşluk içinde kaybolmayı beklemektedir. Bu nedenle özellikle yerel halkın bilinçlenmesi, tarihî hazinelerin korunmasında hayati önem taşır.
Bir Gelibolulu olarak bu mezar taşları ve kitabelerle bağ kurmak, sadece geçmişe değil; aynı zamanda geleceğe karşı da bir sorumluluktur. Bu sessiz tanıklar, bizlere kim olduğumuzu, nereden geldiğimizi ve nasıl bir kültürel mirasa sahip olduğumuzu hatırlatır. Her taş, her yazıt; bir dönemin şifresini taşır. Bugün onları korumak, yarın o mirası yaşatmanın ilk adımıdır.
Kaynakça
1. Sabah, İsmail. Tarihi Gelibolu Yarımadası'nda Geçmişten Günümüze Kalan Mezar Taşları ve Kitabeler. Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı, Ankara, 2019.
2. Eceabat İlçesindeki Tarihi Cami Kitabeleri ve Hazirelerde Mevcut Osmanlı Mezar Taşlarına Dair Bazı Tespitler. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, 2024.
3. Çanakkale Kentsel Kültür Varlıkları Gelibolu Kitabeleri Envanteri 2004. TÜBA-KED, 2004.
4. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Taşınmaz Kültür Varlıkları Envanteri, 2020.
5. Aytekin, Hüseyin. Osmanlı Mezar Taşları: Sembolizm ve Toplumsal Yapı. İstanbul Üniversitesi Yayınları, 2012.