Bir masanın etrafında oturup memleketin bütün meselelerini çözmek bazen yarım saatimizi bile almıyor. Ekonomiden eğitime, trafikten belediye hizmetlerine kadar her konunun uzmanı oluveriyoruz. Kimin neyi yanlış yaptığını biliyor, nasıl yapılması gerektiğini ayrıntılarıyla anlatıyoruz. Sonra çayımız bitiyor, hesap ödeniyor ve herkes kendi hayatına dönüyor. Masada çözdüğümüz sorunlar ise ertesi gün yine aynı yerde bizi bekliyor. Belki de uzun zamandır sormamız gereken soru tam burada başlıyor: Herkes her şeyi bu kadar iyi biliyorsa neden hiçbir şey değişmiyor?
Üstelik bu durum yalnızca bir şehre, bir kuruma ya da bir döneme özgü değil. Evde, iş yerinde, sokakta ve sosyal medyada aynı alışkanlıkla karşılaşıyoruz. Bir şey aksadığında sebebini bulmakta hiç zorlanmıyoruz. Suçluyu belirlemek, çözüm üretmekten daha hızlı geliyor. Birinin eksik bıraktığını sayfalarca anlatabiliyoruz ama o eksiği gidermek için bize düşen küçük bir görev varsa sesimiz yavaşça kısılıyor.
Çünkü bilmek ile yapmak arasında, dışarıdan göründüğünden çok daha uzun bir yol var. Bilmek insana bir üstünlük hissi verirken yapmak sorumluluk getiriyor. Konuştuğumuzda yanlış çıkma ihtimalimiz pek yokmuş gibi davranabiliyoruz. Oysa elini taşın altına koyan insanın yanılma, yorulma, eleştirilme ve yeniden deneme ihtimali var. Biz çoğu zaman bu ihtimallerin uzağında kalmayı, fikirlerimizin güvenli alanında yaşamayı tercih ediyoruz.
Mesela yaşadığımız sokakta çöp olduğunu gördüğümüzde hemen söyleniyoruz. Temizlik hizmetinin daha iyi işlemesi gerektiğini elbette söylemeliyiz. Bu, vatandaşın en doğal hakkıdır. Fakat aynı sokakta yere izmarit atanı görmezden geldiğimizde, hatta bazen o izmariti kendimiz attığımızda, eleştirdiğimiz sorunun küçük bir parçasına dönüşüyoruz. Sorunları yalnızca başkalarının davranışları üzerinden okumak kolay. Kendi payımızı görmek ise insandan biraz dürüstlük istiyor.
Trafikte de benzer bir manzara var. Herkes kurallara uyulmadığından şikâyet ediyor. Ama iki dakikalık işimiz için kaldırımı kapatmayı, acelemiz olduğunda yasak yere park etmeyi kendimize hak görebiliyoruz. Başkasının yaptığı yanlış bizi öfkelendirirken kendi yaptığımız yanlışa hemen bir gerekçe buluyoruz. Galiba toplum dediğimiz şeyi sürekli karşımızda duran bir kalabalık zannediyoruz. Oysa toplum, bizim de içinde olduğumuz bir bütün. Değişmesini istediğimiz düzenin günlük alışkanlıklarını bazen bizzat biz yaşatıyoruz.
Aynı tutarsızlığı günlük ilişkilerimizde de görüyoruz. İnsanların daha anlayışlı olmasını istiyor ama bize ters bir söz söylendiğinde hemen kırıcılaşabiliyoruz. Gençlerin saygılı, büyüklerin hoşgörülü, çalışanların güler yüzlü olmasını bekliyoruz. Fakat kendi yorgunluğumuzu bütün davranışlarımızın mazereti sayarken karşımızdakinin de zor bir gün geçirmiş olabileceğini unutuyoruz. Herkes kendi gerekçesini biliyor, başkasının gerekçesini ise çoğu zaman merak etmiyor. Oysa birlikte yaşamak, yalnızca haklarımızı hatırlamak değil, başka insanların da bizim kadar karmaşık hayatları olduğunu kabul etmektir.
Küçük şehirlerde bu çelişki daha görünür hâle geliyor. Bir işletmenin nasıl yönetilmesi gerektiği konuşuluyor, çalışanların tutumu değerlendiriliyor, kamu hizmetlerinin eksikleri sıralanıyor. Eleştiri değerlidir; özellikle ortak yaşamı ilgilendiren konularda gereklidir de. Ancak eleştirinin gerçek gücü, yalnızca kusur bulduğunda değil, doğruyu talep ederken tutarlı kalabildiğinde ortaya çıkar. Yakınımız söz konusu olduğunda görmezden geldiğimiz bir yanlışı, tanımadığımız biri yaptığında büyütüyorsak aradığımız şey adalet değil, taraf tutmaktır.
Bir başka mesele de her konuyu bildiğimizi düşünmemiz. Bir işin dışarıdan görünen kısmıyla, onu yürütmenin gerçeği çoğu zaman birbirinden farklıdır. Kararların arkasında bütçe, mevzuat, insan gücü, zaman ve bazen hiç hesaba katmadığımız zorunluluklar bulunur. Bunları öğrenmeden soru sormak yerine hüküm veriyoruz. Elbette her açıklama doğru, her karar yerinde değildir. Ama sağlıklı bir eleştiri önce anlamaya çalışır. Bilmediği noktada soru sorabilmek, insanı bilgisiz değil daha güvenilir yapar.
Sosyal medya bu alışkanlığımızı daha da hızlandırdı. Eskiden bir mesele üzerine konuşmadan önce en azından birbirimizi dinlerdik. Şimdi başlığını gördüğümüz bir habere, tamamını okumadan kesin karar verebiliyoruz. Bir fotoğraf, birkaç cümle, kısa bir video yetiyor. Düşünmek zaman alıyor; tepki göstermek birkaç saniye. Üstelik en sert cümleler çoğu zaman en çok ilgi görüyor. Böyle olunca hakikati aramak yerine haklı görünmenin peşine düşüyoruz.
Bir düşünelim: Bir toplantıda öneri istendiğinde kaçımız gerçekten uygulanabilir bir fikir sunuyoruz? Çoğu zaman söze 'Aslında çok basit' diye başlıyoruz. Oysa basit dediğimiz meselenin içinde yılların alışkanlığı, sınırlı imkânlar veya birbirine zıt beklentiler bulunabiliyor. Çözüm önerisi yalnızca yapılması gerekeni tarif etmez; nasıl yapılacağını, kimin üstleneceğini ve hangi bedelin göze alınacağını da düşünür. Bunları söylemek, eleştiriyi zayıflatmaz. Tam tersine, onu daha ciddiye alınır bir yere taşır. İtiraz etmek bir başlangıçtır; iyi bir öneri ise o başlangıcın devamını kurar.
Oysa değişim çoğu zaman büyük konuşmalarla başlamıyor. Bir insanın işini gerektiği gibi yapmasıyla, bir başkasının hatasını kabul etmesiyle, sıraya giren birinin hakkına saygı duymakla başlıyor. Komşusunun derdini gerçekten dinleyen, ortak alanı kendi evi gibi koruyan, yanlış gördüğünde yalnızca yakınmak yerine uygun yere bildiren insanlar sayesinde ilerliyor. Bunların hiçbiri manşetlik davranışlar değil. Belki de bu yüzden önemlerini küçümsüyoruz. Gösterişli sözleri seviyor, sessiz sorumlulukları sıradan buluyoruz.
Burada bütün yükü bireyin omzuna bırakmak da doğru olmaz. Kurumların şeffaf, yöneticilerin hesap verebilir, kuralların herkes için eşit olması gerekir. Bir vatandaşın tek başına çözemeyeceği sorunlar vardır. Hatta kimi zaman insanlar defalarca talepte bulunduğu hâlde karşılık alamaz. Böyle durumlarda susmak değil, ısrarla ve birlikte hak aramak gerekir. Fakat hak aramakla yalnızca öfkelenmek aynı şey değildir. Gerçek bir talep, takip ister; sabır ister; gerektiğinde ortak hareket etmeyi gerektirir.
Belki de en büyük eksikliğimiz süreklilik. Bir olay yaşandığında hepimiz konuşuyoruz. Birkaç gün boyunca her yerde o konuyu tartışıyoruz. Sonra başka bir gündem geliyor ve önceki mesele unutuluyor. Oysa çözüm, gündem değişince de aynı soruyu sormayı gerektirir: Ne yapıldı, ne eksik kaldı, bundan sonra ne olacak? Sadece ilk gün yüksek sesle konuşmak değil, sonrasında gelişmeleri izlemek de vatandaşlık sorumluluğudur. Hafızası kısa olan bir toplumda sorunlar kolayca tekrar eder.
Üstelik küçük adımların değeri hemen anlaşılmayabilir. Bugün kurallara uyan bir kişinin davranışı yarın bütün trafiği düzeltmez. Bir esnafın hakkaniyetli davranması bütün ticareti değiştirmez. Bir gencin mahalle için gönüllü çalışması şehrin bütün sorunlarını bitirmez. Ama hiçbirimizin tek başına her şeyi değiştiremeyecek olması, hiçbir şey yapmamamız için gerekçe değildir. Ortak hayat dediğimiz şey, tek bir büyük hamleden çok, tekrar edilen küçük davranışların toplamıdır. İyi alışkanlıkların da kötü alışkanlıkların da bulaşıcı olduğunu bazen unutuyoruz.
Bir de şu var: Değişimi genellikle bir başkasından bekliyoruz. Yeni bir yönetici gelsin, yeni bir kural çıksın, başka insanlar göreve başlasın istiyoruz. Bazen bunlar gerçekten gereklidir. Ama en iyi düzenin bile onu yaşatacak bir kültüre ihtiyacı var. Dürüstlüğü yalnızca karşımızdakinden, nezaketi yalnızca hizmet aldığımız kişiden, özveriyi yalnızca çalışanlardan bekleyerek ortak bir hayat kuramayız. Her hakkın yanında küçük ya da büyük bir sorumluluk bulunduğunu kabullenmemiz gerekiyor.
İnsanların fikir söylemesi kötü bir şey değil; aksine, düşünmeyen ve sorgulamayan bir toplum daha büyük tehlikelerle karşılaşır. Mesele konuşmak değil, konuşmayı bütün katkımız sanmak. Eleştirelim, soralım, itiraz edelim. Ama gerektiğinde öğrenelim, elimizden geleni yapalım, yanlışımızı düzeltelim. Birini eleştirirken kendimize de aynı ölçüyü uygulayabilelim. Başkasının çözmesini beklediğimiz her mesele için en azından şu soruyu soralım: Ben bu işin neresindeyim?
Belki yarın yine bir masanın etrafında toplanıp memleket meselelerini konuşacağız. Yine eksikleri görecek, yine nelerin değişmesi gerektiğini anlatacağız. Ama masadan kalkarken yanımıza bir tek cümle götürsek bile bir şey değişebilir: Söylediklerimin ne kadarını kendi hayatımda uyguluyorum? Çünkü bir şehri de bir toplumu da yalnızca neyin yanlış olduğunu bilenler değil, doğru bildiği şey için sorumluluk alanlar ileri taşır. Herkesin her şeyi bildiği bir yerde, artık biraz da birilerinin başlamasına ihtiyaç var.

